Chủ trì cuộc họp Hội đồng thẩm định Quy hoạch khoáng sản nhóm I thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050, chiều 27/10, Phó Thủ tướng Phạm Gia Túc yêu cầu tháo gỡ những vướng mắc do chồng lấn quy hoạch, đồng thời bảo vệ tài nguyên, bảo đảm tính khả thi và hiệu quả khi triển khai.

Phó Thủ tướng Phạm Gia Túc nhấn mạnh, khoáng sản là nguồn lực quan trọng, cung cấp nguyên liệu cho nhiều ngành công nghiệp nền tảng, gắn với an ninh năng lượng và an ninh nguyên liệu quốc gia. Hoàn thiện quy hoạch phải góp phần khai thông nguồn lực đất đai, tài nguyên cho phát triển kinh tế-xã hội.

Theo Phó Thủ tướng Thường trực, Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ đã nhiều lần chỉ đạo rà soát, điều chỉnh Quy hoạch 866 để khắc phục những bất cập phát sinh. Có khu vực khoáng sản được khoanh định quá rộng, chưa sát phân bố thân quặng, chồng lấn với khu dân cư, hạ tầng và các dự án đầu tư. Những thay đổi về pháp luật và phân công quản lý nhà nước cũng đòi hỏi hồ sơ quy hoạch phải được cập nhật, bảo đảm đồng bộ.

Phó Thủ tướng Thường trực đề nghị Hội đồng tập trung thẩm định cơ sở pháp lý, trình tự, thủ tục, tính thống nhất của hồ sơ và phương án xử lý những điểm chồng lấn. Việc rà soát phải đúng quy định, giải quyết được khó khăn trong thực tiễn, không để phát sinh vướng mắc mới.

Rà soát ranh giới khoáng sản, gắn khai thác với chế biến

Theo Tờ trình của Bộ Công Thương, dự thảo Quy hoạch khoáng sản nhóm I được xây dựng trên cơ sở rà soát Quy hoạch thăm dò, khai thác, chế biến và sử dụng các loại khoáng sản thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050, đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 866/QĐ-TTg ngày 18/7/2023 (Quy hoạch 866), đồng thời cập nhật quy định pháp luật và yêu cầu quản lý mới.

Bộ Công Thương cho biết Quy hoạch 866 đã tạo cơ sở quản lý, bảo vệ tài nguyên và triển khai các dự án. Tuy nhiên, quá trình thực hiện cho thấy thông tin về ranh giới, tọa độ, trữ lượng khoáng sản và hiện trạng sử dụng đất tại một số khu vực chưa thống nhất, gây khó khăn cho việc cấp phép thăm dò, khai thác khoáng sản và triển khai các dự án đầu tư có liên quan.

Bộ Công Thương đề xuất rà soát, điều chỉnh ranh giới khu vực khoáng sản theo kết quả điều tra địa chất, khả năng huy động tài nguyên và nhu cầu sử dụng. Khu vực chưa cần khai thác hoặc không còn phù hợp được xem xét điều chỉnh theo quy định; nơi còn tiềm năng phải có phương án quản lý, bảo vệ lâu dài. Quy hoạch mới cũng cập nhật phạm vi các loại khoáng sản theo phân nhóm mới và bảo đảm sự phù hợp với các quy hoạch có liên quan.

Đại diện các bộ, ngành phát biểu tại cuộc họp

Định hướng chung là khai thác, chế biến, sử dụng tiết kiệm, hiệu quả nguồn tài nguyên hữu hạn, gắn với bảo vệ môi trường, quốc phòng, an ninh và ưu tiên nhu cầu nguyên liệu trong nước. Công suất khai thác phải cân đối với trữ lượng, thời gian khai thác và năng lực chế biến; chú trọng công nghệ tiên tiến, thu hồi khoáng sản có ích đi kèm, nâng cao giá trị sản phẩm. Dự thảo Quy hoạch cũng định hướng gắn khai thác bô-xít với sản xuất alumin và nhôm; phát triển công nghiệp khai thác, chế biến titan; nâng cao năng lực chế biến sâu đất hiếm và khai thác, sử dụng than đáp ứng yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng.

Vướng mắc chồng lấn và bài toán bảo vệ tài nguyên

Thảo luận tại cuộc họp, đại diện các bộ, ngành, địa phương và chuyên gia phản biện tập trung vào việc xử lý chồng lấn quy hoạch, tính khả thi của các dự án khai thác, chế biến và những vấn đề pháp lý cần làm rõ trước khi trình phê duyệt.

Chủ tịch UBND tỉnh Lâm Đồng Hồ Văn Mười cho biết, quy hoạch bô-xít chồng lấn với nhiều khu dân cư, công trình giao thông và dự án đầu tư, ảnh hưởng đến việc huy động nguồn lực phát triển của tỉnh. Địa phương kiến nghị phân định rõ khu vực khai thác theo giai đoạn, khu vực dự trữ và phần diện tích có thể sử dụng cho mục đích khác, vừa tháo gỡ khó khăn vừa bảo vệ tài nguyên.

Nhiều địa phương cũng đề nghị rà soát những khu vực khoáng sản chồng lấn với đất rừng, khu bảo tồn, di sản, công trình hạ tầng và khu kinh tế. Có ý kiến kiến nghị làm rõ cách sử dụng đất tại những nơi đã khai thác nhưng vẫn còn tiềm năng khoáng sản ở tầng sâu, tránh bỏ không đất đai trong thời gian chưa tiếp tục khai thác.

Bên cạnh đó, một số ý kiến lưu ý khu vực chưa khoanh định thân quặng không có nghĩa là không có khoáng sản, nhất là khi chưa thăm dò đầy đủ. Do đó, không nên chỉ vì chồng lấn với dự án đầu tư mà thu hẹp phạm vi quy hoạch. Việc điều chỉnh cần có căn cứ về điều kiện địa chất, tiềm năng tài nguyên, hiệu quả khai thác và lợi ích kinh tế-xã hội của từng phương án.

Các chuyên gia đề nghị tính toán đồng bộ nguồn nguyên liệu, công suất và lộ trình đầu tư các cơ sở chế biến. Với các dự án bô-xít, alumin, nhôm và titan, cần đánh giá kỹ khả năng cung ứng nguyên liệu, điện năng, thị trường, công nghệ xử lý chất thải và phục hồi đất sau khai thác. Các chuyên gia cũng đề nghị nghiên cứu, thử nghiệm công nghệ phù hợp trước khi xem xét khai thác than tại vùng Đồng bằng sông Hồng ở quy mô thương mại.

Về căn cứ pháp lý, đại diện Bộ Tài chính, Bộ Tư pháp đề nghị Bộ Công Thương rà soát căn cứ và trình tự hoàn thiện hồ sơ, đánh giá kết quả thực hiện quy hoạch trước đây và sự phù hợp với quy định về đất đai. Một số thành viên Hội đồng đề nghị rà soát quy định về việc lấy ý kiến cơ quan quản lý quy hoạch khi xem xét các dự án khai thác, chế biến khoáng sản, tránh trùng lặp với những thủ tục về công nghệ, thiết bị đã được pháp luật về xây dựng và chuyển giao công nghệ quy định. Cùng với việc đối chiếu tọa độ, trữ lượng, công suất và danh mục dự án, các cơ quan cần hoàn thiện bản đồ, dữ liệu số, đánh giá môi trường chiến lược và dự thảo Quyết định phê duyệt quy hoạch.

Các ý kiến cũng đề cập yêu cầu bảo đảm quốc phòng, an ninh, ngăn ngừa thất thoát khoáng sản, hoàn thiện tiêu chuẩn chế biến sâu và chia sẻ dữ liệu để nâng cao hiệu quả quản lý, giám sát hoạt động khai thác.

Tháo gỡ dự án nhưng không hợp thức hóa sai phạm

Kết luận cuộc họp, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc đánh giá cao nỗ lực của Bộ Công Thương, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng các cơ quan, địa phương trong việc hoàn thiện hồ sơ giữa lúc pháp luật và chức năng quản lý nhà nước về khoáng sản có nhiều thay đổi. Hội đồng thẩm định thống nhất thông qua hồ sơ với yêu cầu tiếp thu, chỉnh sửa, bổ sung trước khi trình Thủ tướng Chính phủ.

Phó Thủ tướng Thường trực chỉ rõ, những bất cập, vướng mắc của Quy hoạch 866 không chỉ xuất phát từ khâu lập quy hoạch mà còn từ tổ chức thực hiện. Bởi vậy, quy hoạch phải đáp ứng bốn yêu cầu "đúng, trúng, khả thi và hiệu quả"; trong đó, hiệu quả là tiêu chí cuối cùng. Các địa phương cần đánh giá, so sánh hiệu quả kinh tế-xã hội giữa những phương án sử dụng đất và khai thác tài nguyên để lựa chọn phương án phù hợp.

Khâu tổ chức thực hiện cũng phải được tính toán ngay từ khi lập quy hoạch. Phó Thủ tướng Thường trực lưu ý việc lựa chọn nhà đầu tư đủ năng lực tài chính, công nghệ, nhất là khả năng chế biến sâu. Quy hoạch cần chỉ rõ sản phẩm cuối cùng, mức độ chế biến và tiêu chuẩn chất lượng phải đạt đối với từng loại khoáng sản, thay vì chỉ nêu mục tiêu chung. Tại cuộc họp, Phó Thủ tướng Thường trực cũng yêu cầu các cơ sở chế biến phải được bố trí gắn với vùng nguyên liệu, tính toán kỹ điều kiện vận chuyển và chi phí đầu tư.

Với khoáng sản bô-xít, Phó Thủ tướng Thường trực thống nhất nguyên tắc khoanh định khu vực quy hoạch theo phạm vi phân bố thân quặng trên cơ sở kết quả điều tra, đánh giá và thăm dò, vừa bảo vệ tài nguyên vừa đáp ứng định hướng phát triển công nghiệp khai thác, chế biến.

Để xử lý các khu vực chồng lấn với khu dân cư hiện hữu, công trình công cộng, hạ tầng và dự án đầu tư, Bộ Công Thương được giao chủ trì, phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng các địa phương rà soát từng trường hợp; phân loại theo thời điểm hình thành, tình trạng pháp lý và hiện trạng triển khai dự án, báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét những vấn đề vượt thẩm quyền.

Phó Thủ tướng giao Bộ Công Thương khẩn trương hoàn thiện hồ sơ quy hoạch để trình Thủ tướng Chính phủ xem xét, phê duyệt

Phó Thủ tướng Thường trực nhấn mạnh phải khẩn trương tháo gỡ vướng mắc, đưa các dự án đủ điều kiện vào hoạt động, tránh lãng phí nguồn lực nhưng không có nghĩa là hợp thức hóa sai phạm. Các vi phạm đã được cơ quan có thẩm quyền xác định vẫn phải xử lý theo pháp luật; việc điều chỉnh quy hoạch không thay thế trách nhiệm xử lý vi phạm.

Các định hướng khai thác, chế biến cũng được yêu cầu rà soát phù hợp với đặc điểm từng loại khoáng sản. Bộ Công Thương nghiên cứu, tiếp thu kiến nghị về crômit, gắn khai thác với chế biến và sử dụng hiệu quả tài nguyên.

Việc cấp phép thăm dò, khai thác titan mới phải gắn với chế biến sâu, hướng tới sản xuất pigment; doanh nghiệp phải có năng lực đầu tư cơ sở chế biến, sử dụng công nghệ tiên tiến và đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường. Đồng thời, cần hạn chế, tiến tới chấm dứt khai thác các mỏ titan chất lượng thấp, phân tán, nhỏ lẻ; nghiên cứu phát triển các cụm mỏ để đầu tư đồng bộ từ khai thác đến chế biến.

Quy hoạch than phải thống nhất với các quy hoạch về năng lượng và điện lực quốc gia, đáp ứng nhu cầu than cho sản xuất điện và có quy định chuyển tiếp đối với những dự án đang triển khai.

Hoạt động khai thác các loại khoáng sản phải gắn với cơ sở chế biến hoặc địa chỉ sử dụng, chú trọng thu hồi khoáng sản có ích đi kèm, sử dụng công nghệ tiên tiến và phát triển kinh tế tuần hoàn theo tinh thần Nghị quyết số 10-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài.

Phó Thủ tướng Thường trực yêu cầu bổ sung bảng cân đối khai thác, chế biến, sử dụng các khoáng sản chủ yếu, bảo đảm phù hợp với khả năng cung ứng nguyên liệu và nhu cầu thực tế; không đặt thêm điều kiện cấp phép trái quy định pháp luật.

Phó Thủ tướng Thường trực giao Bộ Công Thương khẩn trương hoàn thiện hồ sơ quy hoạch để trình Thủ tướng Chính phủ xem xét, phê duyệt. Trong đó, phải rà soát, bảo đảm sự thống nhất về nội dung, số liệu giữa Tờ trình, dự thảo Quyết định phê duyệt quy hoạch, báo cáo thuyết minh, các phụ lục, bản đồ và cơ sở dữ liệu, nhất là những thông tin về tài nguyên, trữ lượng, tọa độ, công suất và địa danh hành chính.

Kiến nghị của các bộ, ngành, địa phương phải được nghiên cứu, tiếp thu tối đa nếu có căn cứ; những nội dung chưa thể tiếp thu phải giải trình rõ lý do, tiếp tục trao đổi khi còn ý kiến khác nhau.

Các bộ, ngành, địa phương gửi bằng văn bản những ý kiến khác với dự thảo hoặc kiến nghị bổ sung đã nêu tại cuộc họp về Bộ Công Thương để hoàn thiện hồ sơ, trình chậm nhất ngày 31/10/2026.

Bộ trưởng Bộ Công Thương chịu trách nhiệm toàn diện về tính chính xác của nội dung và hồ sơ trình. Chính phủ sẽ khẩn trương thực hiện các thủ tục theo quy định sau khi nhận đủ hồ sơ đáp ứng yêu cầu, phấn đấu hoàn thành việc xem xét, phê duyệt quy hoạch trong tháng 11/2026.

Bộ Công Thương đồng thời phải xây dựng kế hoạch thực hiện quy hoạch để ban hành theo thẩm quyền ngay sau khi được phê duyệt. Cùng với đó, nghiên cứu đề xuất sửa đổi, bổ sung quy định pháp luật về địa chất, khoáng sản nhằm tháo gỡ những vướng mắc khi triển khai công trình hạ tầng, thủy lợi, công trình công cộng trong khu vực quy hoạch hoặc dự trữ khoáng sản, tạo điều kiện sử dụng đất sau khai thác và bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người dân.

Các địa phương phải tiếp tục rà soát kỹ hồ sơ, chịu trách nhiệm nếu không phản ánh kịp thời những vấn đề thuộc phạm vi quản lý. Sau khi quy hoạch được phê duyệt, UBND các tỉnh, thành phố cập nhật nội dung liên quan vào quy hoạch tỉnh, bảo vệ khoáng sản chưa khai thác và không để phát sinh công trình, dự án trái phép trong khu vực quy hoạch, dự trữ khoáng sản. Mỗi địa phương phân công một lãnh đạo UBND trực tiếp chỉ đạo, giao Sở Công Thương làm đầu mối tham mưu.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp bàn giao hồ sơ, tài liệu, cơ sở dữ liệu và xử lý các vấn đề liên quan đến đất đai, lâm nghiệp, môi trường, khu vực chồng lấn. Các bộ: Tài chính, Tư pháp, Xây dựng, Quốc phòng, Công an có trách nhiệm phối hợp, cho ý kiến kịp thời theo chức năng. Bộ Tài chính cập nhật hồ sơ lên Hệ thống thông tin và cơ sở dữ liệu quốc gia về quy hoạch theo quy định.

Theo BCP