Giá dầu thế giới lại tăng mạnh khi căng thẳng Trung Đông leo thang, hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz tiếp tục chịu sức ép. Trong bối cảnh đó, mục tiêu nâng dự trữ xăng dầu của Việt Nam lên khoảng 90 ngày nhập ròng càng đặt ra yêu cầu không chỉ phải xây thêm kho, mà còn cần có cơ chế mua hàng, luân chuyển và huy động dự trữ khi nguồn cung bị gián đoạn.

Cú sốc nguồn cung kéo bài toán dự trữ trở lại

Những ngày đầu tháng 9, giá dầu Brent trở lại vùng 95-97 USD/thùng sau các đợt tấn công mới giữa Mỹ và Iran. Hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz, tuyến đường huyết mạch của thị trường dầu khí thế giới giảm mạnh so với bình thường. Giá dầu đang hướng tới tuần tăng mạnh nhất kể từ giữa tháng 7.

Diễn biến này một lần nữa cho thấy rủi ro nguồn cung có thể trở lại rất nhanh, đặc biệt với Việt Nam, nền kinh tế vẫn phải nhập khẩu một phần dầu thô và xăng dầu thành phẩm.

Dự trữ xăng dầu quốc gia của Việt Nam hiện mới tương đương khoảng 7-10 ngày sử dụng. Cộng thêm dự trữ thương mại tại doanh nghiệp đầu mối khoảng 20 ngày, thương nhân phân phối khoảng 5 ngày và lượng tồn kho tại hai nhà máy lọc dầu, tổng lượng xăng dầu trong hệ thống có thể dao động khoảng hơn 30 ngày tùy thời điểm.

Điều chỉnh quy hoạch tổng thể về năng lượng quốc gia đặt mục tiêu đến năm 2030 tổng mức dự trữ dầu thô và sản phẩm xăng dầu được nâng lên khoảng 90 ngày nhập ròng, gồm dự trữ sản xuất khoảng 25 ngày, dự trữ thương mại 35 ngày và dự trữ quốc gia khoảng 30 ngày.

Ông Nguyễn Văn Tư - Viện trưởng Viện Dầu khí Việt Nam (VPI) - cho rằng cần phân biệt rõ 3 lớp: Dự trữ quốc gia do Nhà nước sở hữu và chỉ sử dụng khi cần thiết; dự trữ thương mại bắt buộc trong hệ thống doanh nghiệp và dự trữ phục vụ sản xuất tại các nhà máy lọc dầu. Đây cũng là điểm đáng lưu ý khi nhìn vào tiến độ xây dựng các kho chiến lược hiện nay.

Chính phủ đã giao Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam) nghiên cứu kho dự trữ dầu thô chiến lược khoảng 1 triệu tấn tại Nghi Sơn; một kho quy mô tương tự cũng đang được nghiên cứu tại Dung Quất. Tuy nhiên, các dự án lớn vẫn trong quá trình chuẩn bị đầu tư.

Theo kế hoạch của Bộ Công Thương, ngoài các kho dầu thô chiến lược, đến năm 2030, hệ thống dự trữ còn được bổ sung khoảng 500.000 m3 kho xăng dầu quốc gia, đồng thời hệ thống kho thương mại sẽ được mở rộng, xây mới. Tuy vậy, theo nhiều chuyên gia, xây thêm kho chứa mới chỉ giải quyết một nửa bài toán về dự trữ xăng dầu.

Có kho phải có hàng?

Ông Bùi Ngọc Bảo - Chủ tịch Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam - cho rằng, với nguồn lực của một nền kinh tế đang phát triển, rất khó dồn toàn bộ ngân sách để hình thành lượng dự trữ tương đương 90 ngày. Bên cạnh dự trữ quốc gia truyền thống, Việt Nam có thể nghiên cứu hình thành thêm một lớp “dự trữ hàng lưu thông tập trung”.

Theo đó, khi thị trường ổn định, giá ở mức phù hợp, Nhà nước có thể sử dụng nguồn lực tài chính để mua xăng dầu, hình thành lượng hàng thực nằm trong hệ thống kho. Khi nguồn cung căng thẳng, lượng hàng này được đưa ra thị trường.

“Thay vì bù giá, Nhà nước sẽ bù hàng. Nhà nước cũng không nhất thiết phải tự xây toàn bộ hệ thống kho chứa. Hàng dự trữ có thể được lưu giữ tại các kho đạt tiêu chuẩn của doanh nghiệp, nhưng phải có cơ chế quản lý, kiểm soát và quyền huy động rõ ràng khi cần thiết”, ông Bảo đề xuất.

Chuyên gia đề xuất xây dựng cơ chế linh hoạt để chuyển đổi hàng dự trữ xăng dầu. Ảnh: PLX.

Chuyên gia kinh tế Giang Chấn Tây cho rằng, phần lớn lượng xăng dầu dự trữ hiện nay vẫn do các doanh nghiệp đầu mối thực hiện theo nghĩa vụ kinh doanh. Cách làm này giúp giảm áp lực ngân sách, nhưng về bản chất vẫn là dự trữ thương mại, chưa thể thay thế một hệ thống dự trữ năng lượng chiến lược.

Theo ông Tây, giá trị cốt lõi của dự trữ quốc gia không chỉ nằm ở lượng hàng nắm giữ mà ở khả năng tạo “tấm đệm” cho nền kinh tế trước các cú sốc năng lượng. Về vận hành, kho dự trữ có thể áp dụng nguyên tắc “nhập trước - xuất trước”, kết hợp luân chuyển thông qua mua - bán với các doanh nghiệp đầu mối, qua đó tránh tồn trữ kéo dài và bảo đảm chất lượng xăng dầu.

Lãnh đạo một doanh nghiệp đầu mối xăng dầu nêu quan điểm: Với lượng xăng dầu dự trữ, ngoài chi phí vốn còn phát sinh chi phí bảo quản, bảo hiểm, hao hụt và yêu cầu duy trì chất lượng. "Nhà nước có thể nghiên cứu phương án doanh nghiệp nhận lượng hàng dự trữ cũ để đưa vào kinh doanh và hoàn trả lượng hàng mới cùng chủng loại, tiêu chuẩn, khối lượng; hoặc Nhà nước định kỳ bán và mua bù để làm mới tồn kho", vị này cho hay.

BTP